De afgelopen jaren is er een opmerkelijke verschuiving te zien in het mondiale bestuurslandschap. Steeds meer onderzoek wijst op een gestage toename van autoritaire praktijken en een overeenkomstige afname van democratische normen in tal van landen. Dit fenomeen, vaak aangeduid als ‘autocratisering’ of ‘democratische achteruitgang’, vormt een significante verandering in de politieke consensus van na de Koude Oorlog en verdient een nadere bestudering van de mechanismen en implicaties ervan.
Gegevens van instellingen die de wereldwijde vrijheid en democratie monitoren, zoals het V-Dem Institute en Freedom House, bevestigen deze trend steevast. Het democratierapport van het V-Dem Institute uit 2023 merkt bijvoorbeeld op dat het democratische niveau dat de gemiddelde wereldburger ervaart, is teruggevallen naar het niveau van 1986. Deze terugval wordt doorgaans niet gekenmerkt door abrupte militaire staatsgrepen, maar eerder door een geleidelijk en systematisch proces van institutionele verandering.
De uitholling van de rechtsstaat
Een centraal element in deze wereldwijde trend is de transformatie van de rol van het recht binnen de staat. Het principe van de rechtsstaat, waarbij alle actoren, inclusief de overheid, verantwoording verschuldigd zijn aan een reeks vastgestelde en onpartijdige wetten, wordt uitgedaagd. In plaats daarvan ontstaat in sommige landen een model van ‘heerschap door de wet’, waarbij het recht primair wordt gebruikt als instrument voor de uitoefening van staatsmacht en het bereiken van politieke doelstellingen.
Dit proces is waarneembaar aan de hand van verschillende belangrijke ontwikkelingen:
a. Veranderingen in de rechterlijke macht. Een veelgebruikte tactiek is het ondermijnen van de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht. Dit kan onder andere inhouden dat de benoemingsprocedure voor rechters wordt aangepast om politieke loyalisten te bevoordelen, dat er druk wordt uitgeoefend op de rechterlijke macht om zich aan te passen aan het beleid van de uitvoerende macht, of dat rechterlijke uitspraken die overheidsmaatregelen aanvechten, worden genegeerd. Het resultaat is een verzwakking van het rechterlijk toezicht als controlemechanisme op de uitvoerende macht.
b. Instrumentalisering van wetgeving. Nieuwe wetten worden vaak opgesteld en aangenomen om de staatscontrole uit te breiden. Wetgeving met betrekking tot nationale veiligheid, “buitenlandse invloed” of de verspreiding van “desinformatie” wordt vaak in brede termen geformuleerd, waardoor autoriteiten verregaande bevoegdheden krijgen om de vrijheid van meningsuiting, vergadering en media te reguleren. Deze wetten kunnen de activiteiten van oppositiegroepen, maatschappelijke organisaties en onafhankelijke journalistiek effectief beperken.
c. Ondermijning van het recht op een eerlijk proces. Gevestigde wettelijke waarborgen, vaak aangeduid als het recht op een eerlijk proces, worden in verschillende contexten ook uitgehold. Dit kan onder meer leiden tot een verzwakking van het beginsel van de onschuldpresumptie, beperkingen op de toegang tot rechtsbijstand en een toename van willekeurige detenties. Dergelijke veranderingen hebben gevolgen voor de eerlijkheid en onpartijdigheid van het rechtssysteem voor alle burgers, met name voor degenen die zich in de politieke oppositie bevinden.
Implicaties voor de internationale orde
Deze trend naar autoritarisme heeft aanzienlijke gevolgen voor internationale betrekkingen en mensenrechten. Het vormt een uitdaging voor de internationale rechtskaders die zijn ontworpen om fundamentele vrijheden te beschermen en creëert een complexere omgeving voor diplomatie en wereldwijde samenwerking. Internationale instanties en niet-gouvernementele organisaties rapporteren regelmatig over de toenemende druk waarmee mensenrechtenverdedigers, journalisten en juristen te maken krijgen in landen die een autocratisch regime ondergaan.
Kortom, de hedendaagse opkomst van autoritarisme is een veelzijdig fenomeen dat wordt gekenmerkt door een subtiele maar aanhoudende afbraak van democratische instellingen van binnenuit. Door gebruik te maken van de instrumenten van recht en staat hervormen regeringen in verschillende delen van de wereld hun politieke systemen om de macht te concentreren en afwijkende meningen te beperken. Inzicht in deze mechanismen is cruciaal voor het analyseren van de huidige staat van mondiaal bestuur en de toekomstige ontwikkeling ervan.