De Europese Unie stond decennialang bekend als een economische reus maar een politieke dwerg. In handelsconflicten vertrouwde Brussel blindelings op diplomatie en internationale rechtbanken en tribunalen. Die tijd is voorbij. Met de inzet van de zogenoemde “Handelsbazooka” markeert Europa een historisch keerpunt, de transitie van een regelvolger naar een machtsblok dat bereid is terug te slaan. In de wandelgangen van Brussel wordt de term steeds vaker gefluisterd, Strategic Autonomy. Het is het modewoord voor een nieuw Europees zelfbewustzijn. Waar de EU zich jarenlang profileerde als de braafste leerling van de klas die netjes binnen de lijntjes kleurde, dwingt de verharde geopolitieke realiteit de Unie nu tot een andere houding. De directe aanleiding voor deze cultuuromslag is de slepende handelsoorlog met de Verenigde Staten en de verlamming van de internationale scheidsrechters. Het resultaat is een nieuw wapen in het arsenaal van de Europese Commissie, de herziene Handhavingsverordening (Enforcement Regulation), in de volksmond beter bekend als de “Bazooka”.

Het falen van de Wereldhandelsorganisatie
Om de noodzaak van dit wapen te begrijpen, moeten we kijken naar de Wereldhandelsorganisatie (WTO). Jarenlang was de WTO de verkeerstoren van de wereldeconomie. Als de Verenigde Staten onterechte importheffingen invoerden op Europees staal, begon de EU geen handelsoorlog, maar spande een rechtszaak aan in Genève. De uitspraak was bindend en zorgde voor rust en stabiliteit. Dit systeem is echter vastgelopen. Ironisch genoeg is het de Verenigde Staten, nota bene de architect van het systeem, die de boel heeft gesaboteerd. Al onder president Obama, maar op agressieve wijze voortgezet onder presidenten Trump en Biden, blokkeerde Washington de benoeming van nieuwe rechters voor de hoogste beroepsinstantie van de WTO.

Het gevolg was een juridisch zwart gat. Als de EU een handelszaak won, kon de VS simpelweg in beroep gaan. Omdat er geen rechters waren om dat beroep te behandelen, bleef de zaak eeuwig in de lucht hangen. De VS had daarmee de facto een veto over elke uitspraak. Voor de EU, die haar bestaansrecht ontleent aan internationale regels, was dit een nachtmerrie, het recht van de sterkste dreigde het weer over te nemen van de kracht van het recht.

Hoe werkt de ‘Bazooka’?
De Europese reactie was de introductie van de “Bazooka”. In juridische termen is dit een aanpassing van een bestaande verordening (Nr. 654/2014), maar de politieke impact is enorm. Het mechanisme werkt als volgt. Wanneer een handelspartner (zoals de VS) zich niet aan de regels houdt én vervolgens de WTO-beroepsprocedure blokkeert om tijd te rekken, mag de Europese Unie onmiddellijk overgaan tot vergelding. Brussel hoeft niet langer te wachten op een definitief vonnis dat toch nooit komt.

Concreet betekent dit dat de Europese Commissie de bevoegdheid krijgt om eenzijdig importtarieven in te stellen op Amerikaanse producten. Dit kunnen iconische goederen zijn zoals Harley-Davidson motoren, Bourbon whiskey of spijkerbroeken, maar ook diensten of intellectuele eigendomsrechten. Het is een fundamentele breuk met het verleden. De EU zegt hiermee in feite: “Wij prefereren de rechter. Maar als jullie de rechtbank op slot draaien, nemen wij het recht in eigen hand.”

Een noodzakelijk kwaad in een veranderende wereld
Critici en puristen van het internationaal recht worstelen met deze ontwikkeling. Druist dit unilateralisme, het eenzijdig opleggen van sancties, niet in tegen alles waar de EU voor staat? Volgens voorstanders is het echter pure noodzaak. De wereldhandel is veranderd van een samenwerkingsmodel naar een strijdtoneel.

a. De VS als onzekere partner: Of het nu gaat om de staalheffingen van president Trump of de protectionistische subsidies van president Biden (de Inflation Reduction Act), de boodschap uit Washington is helder, America First.
b. China’s staatskapitalisme: Ook China zet economie in als politiek wapen.
c. Realpolitik: Zonder de dreiging van tegenmaatregelen wordt Europa simpelweg niet serieus genomen aan de onderhandelingstafel.

Om aan te tonen dat de EU geen “cowboy” wil zijn, heeft Brussel samen met andere landen (zoals China, Canada en Brazilië) een tijdelijke alternatieve rechtbank opgezet, het MPIA (Multi-Party Interim Appeal Arbitration Arrangement). De boodschap aan de VS is daarmee, wij houden ons aan de regels, zolang de tegenpartij dat ook doet.

Escalatie en fragmentatie
De inzet van de Bazooka is niet zonder risico’s. Het grootste gevaar is escalatie. Als de EU tarieven heft op Amerikaanse tech-giganten of landbouwproducten, zal de VS waarschijnlijk terugslaan. Dit kan leiden tot een tit-for-tat spiraal waarbij handelsoorlogen de wereldeconomie schaden en consumenten opzadelen met hogere prijzen. Daarnaast draagt het bij aan de fragmentatie van de wereldhandel. We bewegen weg van één wereldwijd systeem, de WTO, naar verschillende machtsblokken die hun eigen regels afdwingen.

Meer dan alleen de Bazooka
De Handhavingsverordening staat niet op zichzelf. Het is onderdeel van een breder pakket aan maatregelen waarmee de EU haar economische veiligheid wil borgen. Een ander voorbeeld is het recent aangenomen ACI (Anti-Coercion Instrument). Waar de Bazooka specifiek bedoeld is voor juridische handelsgeschillen, is het ACI bedoeld voor politieke chantage. Denk aan de situatie waarin China de handel met Litouwen blokkeerde omdat dat land de banden met Taiwan aanhaalde. Met het ACI kan de hele EU als één blok terugslaan als één lidstaat economisch onder druk wordt gezet.

Een volwassen geopolitieke speler?
De introductie van deze instrumenten toont aan dat de Europese Unie haar naïviteit aan het verliezen is. Het besef is ingedaald dat “soft power” (waarden, normen, diplomatie) alleen effectief is als er “hard power” achter staat. De hoop in Brussel is dat de Bazooka vooral een afschrikkende werking heeft. Het ideaalscenario is dat het wapen nooit daadwerkelijk afgevuurd hoeft te worden, omdat alleen al de dreiging ervan de VS en andere partners dwingt om zich aan de regels te houden. Maar mocht dat niet gebeuren, dan is de veiligheidspal er nu af. Europa is klaar om terug te vechten.